ความทนทานของสี (colorfastness) คือความสามารถของผ้าที่จะคงสีเดิมภายใต้การใช้งานปกติ — ไม่ซีด ไม่หลุด และไม่ย้อมติดผ้าชิ้นอื่น — ไม่ว่าจะซัก ถู แดด เหงื่อ หรือสารเคมี
สำหรับเจ้าของแบรนด์และโรงงานเสื้อผ้า ความทนสีคือสเปคที่ "ต้อง" ระบุในใบสั่งผ้า เพราะปัญหาสีหลุดในการซักครั้งแรก หรือผ้าสีเข้มย้อมติดผ้าขาว คือสาเหตุอันดับต้นๆ ของการคืนสินค้าและข้อร้องเรียนจากลูกค้าปลายทาง
ปัญหาที่พบบ่อยเมื่อไม่ระบุความทนสี
- สีหลุดในการซักครั้งแรก — พบมากในผ้าสีเข้มและสีย้อมบางประเภท ทำให้ย้อมติดผ้าสีขาวที่ซักพร้อมกัน และทำให้แบรนด์เสียความน่าเชื่อถือทันที
- สีซีดจากแสง — ผ้าที่วางโชว์หน้าร้านหรือใช้ภายนอก ถ้าไม่ระบุระดับทนแสง สีที่ลูกค้าเห็นตอนสั่งจะไม่เท่ากับสีที่ลูกค้าเห็นหลังจากใช้งาน
- สีเพี้ยนตามแต่ละล็อต — ถ้าไม่มีการทดสอบเป็นมาตรฐานของแต่ละล็อต สีล็อตใหม่จะไม่มีหลักฐานอ้างอิง
การระบุระดับความทนสีในสเปคตั้งแต่แรก คือวิธีที่ผู้ซื้อและโรงงาน "แบ่งความรับผิดชอบ" กันได้ชัด: โรงงานรับหน้าที่ควบคุมกระบวนการ ส่วนผู้ซื้อรับหน้าที่ระบุเกณฑ์ที่ปลายทางยอมรับ
ประเภทความทนสีที่ควรมีในสเปค
ตามชุดมาตรฐาน ISO 105 (Textiles — Tests for colour fastness) การทดสอบหลักที่ผู้ซื้อควรระบุมีดังนี้
- ความทนการซัก (wash fastness, ISO 105-C06) — ซักผ้าตามมาตรฐานแล้ววัดการเปลี่ยนสีของผ้าตัวอย่างและการย้อมติดผ้าข้างเคียง สำคัญที่สุดสำหรับเสื้อผ้าทุกชนิด
- ความทนการถู (crock fastness, ISO 105-X12) — ถูผ้าด้วยผ้าขาวทั้งแบบแห้งและแบบเปียก วัดสีที่หลุดไปติดผ้าขาว สำคัญมากสำหรับผ้ายูนิฟอร์มและชุดทำงาน เพราะผิวผ้าเกิดจากการเสียดสีตลอดเวลา
- ความทนแสง (light fastness, ISO 105-B02) — ส่องแสงสังเคราะห์ที่เลียนแบบแสงธรรมชาติ (xenon arc) แล้วเทียบกับชุดผ้าวูลสีน้ำเงิน (blue wool scale) สำคัญสำหรับผ้าใช้กลางแจ้ง ผ้าม่าน ผ้าโชว์หน้าร้าน และเสื้อผ้าที่ซักแล้วตากแดด
- ความทนเหงื่อ (perspiration fastness, ISO 105-E04) — ทดสอบด้วยเหงื่อเทียมทั้งค่ากรดและค่าด่าง สำคัญสำหรับเสื้อผ้าที่สวมใส่แนบผิว
- ความทนคลอรีน (chlorine fastness, ISO 105-E01) — สำหรับผ้าที่สัมผัสคลอรีน เช่น งานสระว่ายน้ำและงานกีฬา
ระดับคะแนนอ่านอย่างไร
ผลทดสอบความทนสีส่วนใหญ่รายงานด้วย เกรย์สเกล (grey scale) 1-5 ตาม ISO 105-A02/A03 โดย 5 คือทนที่สุด และ 1 คือทนน้อยที่สุด (สำหรับความทนการซัก จะรายงานทั้ง "การเปลี่ยนสี" และ "การย้อมติด" แยกกัน เช่น 4-5/4)
หลักปฏิบัติทั่วไป
- งานทั่วไป กำหนดขั้นต่ำ 3-4
- ผ้าที่สวมใส่แนบผิว หรืองานที่แบรนด์ต้องรับผิดชอบระยะยาว ควรกำหนด 4 ขึ้นไป
- งานที่ลูกค้าปลายทางมีมาตรฐานของตัวเอง ให้ระบุเกณฑ์ของปลายทางลงในสเปคโดยตรง
สำหรับความทนแสง ใช้ สเกลผ้าวูลสีน้ำเงิน (blue wool) 1-8 โดยเลขยิ่งมากยิ่งทนแสง — งานกลางแจ้งควรอยู่ที่ 4 ขึ้นไป (ตัวเลขเหล่านี้เป็นเกณฑ์ทั่วไปในอุตสาหกรรม ยึดข้อกำหนดของปลายทางเป็นหลัก)
วิธีเขียนความทนสีลงในสเปคผ้า
- ระบุประเภทการทดสอบ — ซัก / ถู / แสง / เหงื่อ / คลอรีน ตามการใช้งานจริงของผ้า
- ระบุระดับขั้นต่ำ — เช่น ทนซัก 4-5, ถูแห้ง 4, ถูเปียก 3-4
- ระบุเงื่อนไขอ้างอิง — เงื่อนไขทดสอบของแต่ละวิธี (เช่น ISO 105-C06 แบบ A2S หรือ C2S ซึ่งกำหนดอุณหภูมิการซัก) อุณหภูมิการซัก และการซักสีอ่อนหรือสีเข้มตามที่ลูกค้าปลายทางกำหนด และสำหรับการทดสอบสำคัญให้ระบุห้องแล็บหรือเครื่องมือด้วย เพราะผ้าผืนเดียวกันอาจได้เกรดต่างกันเมื่อใช้เงื่อนไขหรือเครื่องต่างกัน
- ให้โรงงานทดสอบและออก test report — ก่อนปล่อยล็อตใหญ่ โดยใช้มาตรฐานเดียวกันกับสเปค
สเปคที่ระบุครบทั้ง 4 ข้อ จะลดการโต้แย้งเรื่องคุณภาพได้มากที่สุด เพราะทั้งสองฝ่ายวัดจากมาตรฐานเดียวกัน
การทดสอบความทนสีที่บุญช่วยอุตสาหกรรม
ห้องปฏิบัติการของบุญช่วยอุตสาหกรรม (Boonchuay Industrial) ทดสอบความทนสีได้เองภายในโรงงาน ได้แก่ ความทนแสง ความทนน้ำ ความทนเหงื่อ ความทนซัก ความทนคลอรีน การทดสอบการขยี้ (rubbing) รวมถึงความคงทนขนาด (dimensional stability) และแรงฉีก-แรงดึง โดยทดสอบตามมาตรฐาน ISO, JIS, AATCC และ Daimaru ซึ่งครอบคลุมทั้งตลาดภายในประเทศและตลาดส่งออก (เช่น มาตรฐาน JIS สำหรับลูกค้าญี่ปุ่น)
นอกจากนี้ยังมีระบบควบคุมสีตั้งแต่ lab dip ด้วยสเปกโตรโฟโตมิเตอร์และห้องเทียบสีหลายแหล่งแสง ทำให้สีล็อตผลิตตรงกับตัวอย่างที่ลูกค้าอนุมัติ — ซึ่งเป็นพื้นฐานของความทนสีที่สม่ำเสมอทั้งล็อต
ถาม-ตอบ
สีทุกชนิดทนการซักเท่ากันไหม
ไม่ — ขึ้นกับเส้นใยและชนิดสีย้อม เช่น สีย้อมพิกเมนต์ที่เกาะผิวผ้ามักทนซักด้อยกว่าสีย้อมรีแอคทีฟที่สร้างพันธะเคมีกับเส้นใย และสีเข้มมักต้องการการควบคุมมากกว่าสีอ่อน บนผ้าฝ้าย สีแวต (vat) ให้สีที่ทนทานที่สุด และการย้อมสีแวตคือความเชี่ยวชาญของบุญช่วยอุตสาหกรรม
ผ้าสีเข้มจะย้อมติดผ้าขาวตอนซักไหม
ได้ ถ้าผ้าไม่ผ่านเกณฑ์ความทนการถูแบบเปียก (wet crock) หรือความทนการซัก — ดังนั้นงานสีเข้มควรขอผลทดสอบ crock ทั้งแห้งและเปียกก่อนรับล็อต
ควรทดสอบเองหรือเชื่อห้องทดลองโรงงาน
โรงงานที่มีห้องทดลองมาตรฐานควรทดสอบและออก test report ให้ ผู้ซื้อมีสิทธิ์สุ่มตรวจสอบซ้ำที่ห้องทดลองอิสระที่ตนเองเลือก
งานยูนิฟอร์มควรกำหนดระดับความทนสีเท่าไหร่
โดยทั่วไปควรกำหนดทนซัก 4 ขึ้นไป ทนถูแห้ง 4 และทนเหงื่อ 4 สำหรับงานที่สวมใส่แนบผิว — แต่ให้ยึดเกณฑ์ของหน่วยงานที่เป็นลูกค้าปลายทางเป็นหลักเสมอ
ระบุความทนสีให้ถูกตั้งแต่ล็อตแรก
ดูผ้าสำหรับงานยูนิฟอร์มที่ควบคุมคุณภาพครบทุกขั้นตอนได้ที่ หน้าผ้ายูนิฟอร์ม หรือสอบถามสเปคและเงื่อนไขการทดสอบกับทีมงานได้ที่ หน้าติดต่อเรา และถ้ายังไม่เคยผ่านกระบวนการ lab dip ลองอ่าน บทความเรื่อง lab dip ก่อนเพื่อเข้าใจขั้นตอนการอนุมัติสี
แหล่งอ้างอิง
- ISO 105-C06:2010 — Textiles — Tests for colour fastness — Part C06 — International Organization for Standardization — iso.org
- ISO 105-X12:2016 — Part X12: Colour fastness to rubbing — International Organization for Standardization — iso.org
- ISO 105-B02:2014 — Part B02: Colour fastness to artificial light (xenon arc) — International Organization for Standardization — iso.org
- Colour fastness according to ISO 105 series — Centexbel (สถาบันวิจัยสิ่งทอ) — centexbel.be
- AATCC — American Association of Textile Chemists and Colorists — aatcc.org

